Źródło konfliktów społeczno-politycznych w Polsce Ludowej.

Zagadnienia sprzeczności i konfliktów w ustroju socjalistycznym do lat 80-tych w literaturze państwa socjalistycznego nie podejmowane zbyt często;od czasu do czasu znajdujemy je w pracach autorów radzieckich i jugosłowiańskich. Natomiast zajmowali sie nimi klasycy marksizmu.

Nie wdając się w szersze rozważania zakładamy, że sprzeczności społeczne są stosunkami, które zachodzą między klasami, warstwami, grupami społecznymi o przeciwstawnych lub różnych interesach. Ścieranie się Interesów klas i sił społecznych jest jednym z głównych źródeł rozwoju w społeczeństwie. Powstanie a zwłaszcza ,szybkie i skuteczne przezwyciężenie sprzeczności antagonistycznych i nieantagonistycznych stanowi o postępie społecznym w dziejach ludzkości. Sprzeczności mogą w określonych, konkretnych warunkach i okolicznościach być źródłem konfliktów społecznych. A....konflikt społeczny to sytuacja, w której co najmniej dwie grupy ludzi stawiają sobie cele wzajemnie sprzeczne, to jest takie, że pełna realizacja jednego uniemożliwia pełna realizacje drugiego'. Jest on ostrym przejawem występowania sprzeczności. Nasilenie konfliktów społecznych zależy od wartości, jaką dla zainteresowanych klas, czy grup mają określone dobra lub interesy. powstawanie konfliktów hamuje postęp, zwłaszcza ostrych, gdzie różnice interesów są znaczne, trudne do przezwyciężenia.

Czytaj wpisy w książce gości                    Wpisz się do księgi gości

Kraj nasz po 1945 roku dotknięty był kilkoma ostrymi konfliktami społecznymi. różne były sposoby ich rozwiązania, przesłanki i czas trwania. Ostatni rozpoczął się wydarzeniami latem 1980 roku. Nie można Zrozumieć jego istoty , jeśli nie dokona się w miarę dogłębnej analizy przyczyn poprzednich konfliktów oraz Sposobów ich rozwiązywania. Rozwój cechuje się ciągłością, na tle której dopiero rozpatrywane mogą być Poszczególne zjawiska zakłócające. Obecnie na brak dostępu do niezbędnych źródeł, wyczerpująca naukowa Analiza polskich konfliktów jest niemożliwa. Należy więc systematycznie poszerzać i pogłębiać dociekania naukowe. Doświadczenia płynące z nich mają duże znaczenie dla przyszłości naszego kraju, dla poszukiwania Coraz to lepszych sposobów rozwiązywania konfliktów i zapobiegania kryzysom oraz demokratyzowania systemu politycznego.

Pierwszy kryzys polityczny w Polsce zaczął się rysować pod koniec 1947, a zwłaszcza w 1948 roku. Objawił się m.in. w różnicy stanowisk PPR i PPS w kwestii dróg budowy socjalizmu w Polsce. Spór odegrał większą-niż sądzono do niedawna - rolę, powodując , po zwycięstwie w PZPR tendencji uniwersalistyczno-dogmatycznej, określone błędy w kształtowaniu systemu społeczno - gospodarczego i politycznego.
Część kierownictwa PZPR uznała za konieczne przyspieszenie przemian socjalistycznych, w tym kolektywizacji wsi , intensywnej industrializacji oraz wykluczenia z czynnego współudziału w budowie socjalizmu wielu grup społecznych, posądzonych o wrogość do ustroju socjalistycznego. Spór dotyczył również platformy zjednoczenia PPR i PPS.

Zwrot na Plenum KC PZPR z przełomu sierpnia - września 1948 roku, na którym potępiono " prawicowo - nacjonalistyczne" odchylenia Władysława Gomułki i jego najbliższych współpracowników , polegał głównie na rezygnacji z "polskiej drogi socjalizmu". Ostrej krytyce poddano poszerzenie bazy społecznej socjalizmu w Polsce o ludzi wahających się . Wspomnieć również można o III Plenum KC PZPR z 1949 roku, gdzie m.in. ostro zaatakowano działalność zmierzającą do pozyskania dla Wojska Polskiego przedwojennych oficerów. Deformacje z tego tytułu, zakończone najczęściej niesłusznie wysuniętymi oskarżeniami i procesami spowodował zmniejszenie społecznego poparcia dla nowego ustroju.

U źródeł ówczesnych sporów i dokonanych w ich wyniku zmian tkwiły subiektywne i obiektywne przyczyny wewnętrzne. (w tym dogmatyzm i sekciarstwo niektórych działaczy politycznych), jak i też warunki zewnętrzne, zaostrzająca się sytuacja międzynarodowa. Wśród nich niemałą rolę odegrała teoria i praktyka budownictwa socjalistycznego J. Stalina, znajdująca swój wyraz w określonym stosunku do Jugosławii i rozwiązań ustrojowych w innych państwach demokracji ludowej, w tym i w Polsce.

W latach 1949-1956 zbudowano podstawy przemysłowej Polski. Zmniejszono przeludnienie wsi. W lipcu 1952 roku została uchwalona nowa konstytucja uwzględniająca dotychczasowe przemiany ustrojowe. Oprócz pozytywów, okres ten cechował się poważnymi błędami. Szczególną uwagę zwrócić należy na polityczne i ideologiczne zaostrzanie walki klasowej. Częste były przypadki naruszenia praworządności, osadzania w więzieniach niewinnych obywateli, organizowania procesów politycznych. Ówczesny system władzy politycznej był w ogromnym stopniu scentralizowany.

Opór społeczeństwa część wybitnych działaczy i członków PZPR powodował, że wypaczenia te nie zawsze miały konsekwentny charakter, ich ostrość nie była taka jak w niektórych państwach socjalistycznych. W wielu środowiskach społecznych krytykowano biurokratyzm, nadmierną rolę aparatu bezpieczeństwa, naruszanie praworządności, niesłuszne oskarżenia, aresztowania i przetrzymywania w więzieniach niewinnych ludzi, zaniedbania w rozwoju dziedzin gospodarki służących bezpośrednio zaspokojeniu potrzeb człowieka, powolny wzrost stopy życiowej, ograniczenie roli sojuszniczych stronnictw politycznych, związków zawodowych oraz deklaratywność, schematyzm i lakiernictwo w twórczości kulturalnej i propagandzie, a także dogmatyzm i formalizm w systemie oświatowym.

Duże znaczenie dla stopniowej zmiany sytuacji miały uchwały XX Zjazdu Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Na zjeździe przeprowadzono ostrą krytykę krajowych i międzynarodowych następstw kultu jednostki. W Polsce, poza Węgrami , protest przeciwko dotychczasowej praktyce politycznej był silniejszy niż w innych krajach socjalistycznych. Wyraził się szczególnie ostro o wystąpieniach robotniczych w Poznaniu w dniach 28-29 czerwca 1956 r. Pociągnęły one za sobą ofiary w ludziach. Konflikt usiłowano rozwiązać przy użyciu siły, nie dopuszczając do kompromisu politycznego. Silna krytyka społeczna doprowadziła do zasadniczych zmian w funkcjonowaniu partii i państwa na VIII Plenum KC PZPR w dniu 19 października 1956r. Powrócili do władzy - poprzednio represjonowani - działacze z Władysławem Gomułką na czele.

Pomimo wielu pozytywnych zmian po roku 1956, nie można stwierdzić że usunięcie wcześniejszych deformacji było konsekwentne i pełne. Bez wątpienia nastąpiło odrzucenie dogmatycznych koncepcji politycznych, poszerzenie zasięgu i możliwości działania partii sojuszniczych i organizacji społeczno-politycznych, zwiększenie uprawnień rad narodowych. Postąpiła decentralizacja uprawnień, poprawiła się możliwość działania samorządu robotniczego. Wzrosła rola sejmu. W wyniku odnowy popaździernikowej wprowadzono nowe, demokratyczniejsze formy i metody budowy socjalizmu w Polsce. Jednakże odejście od wielu słusznych działań i zamierzeń nastąpiło dość szybko. Zaprzepaszczona została także szansa uzyskania pozytywnych rezultatów w budownictwie socjalizmu w naszym kraju. O odejściu od ożywczych trendów października 1956 roku zadecydowały następujące przyczyny:

1-... ogromny nacisk kwestii najbardziej palących, takich jak usunięcie rażącego łamania praworządności, przywrócenie sytuacji , w której niewinny obywatel nie musiał się bać władzy, przywrócenie ograniczonej poprzednio suwerenności państwowej, usunięcie oczywistych, rażących poczucie narodowe, deformacji w stosunkach między Polską a ZSRR, likwidacja nacisku kolektywizacyjnego na wieś. Usunięcie tych najbardziej nabrzmiałych bolączek tworzyło atmosferę psychiczną, w której wydawało się, gdy się te najgorsze deformacje usunie, to wszystko będzie już dobrze.

2- Zachowała się ciągłość elity. Aczkolwiek VIII Plenum w 1956 r. Dokonało pełnych zmian personalnych - elita polityczna pozostała w swej istocie ta sama... Tak więc, bardzo różne pod względem przeszłości politycznej środowiska, z których wyszli działacze prominentni, w okresie stalinowskim były reprezentowane w elicie popaździernikowej. Płynie stąd ważny dla przyszłości wniosek. Niezależnie od indywidualnych zasług i win wielkie zwroty historyczne potrzebują głębokich zmian elit kierowniczych...

3- Nieprzezwyciężenie w 1956 r. Deformacji z końca lat czterdziestych było spowodowane niskim poziomem mobilizacji mas. Mobilizacja polityczna mas w czasie tego kryzysu nie była specjalnie wysoka . To prawda. Był Poznań, wybuch robotniczego buntu, stłumiony, ale przecież nie przekształcony później w trwałą aktywność polityczną. Prawda. Były organizacje, środowiska szczególnie czynne. W Warszawie był to Żerań, Uniwersytet Warszawski, ale ile było tych środowisk tak radykalnie włączonych w oddolny ruch zmian?

4- Wreszcie istniała sytuacja międzynarodowa, określona przez kryzys węgierski. Stanowił on zasadniczy moment w rozwoju wydarzeń również w Polsce.. Wnioski kraj musiał wyciągnąć - ale przyhamowanie tempa demokratyzacji okazało się brzemienne w daleko idące skutki.. . Polityk, który podejmuje decyzje na gorąco w warunkach kryzysu nieraz popełnia błędy i błędy te mają swoje konsekwencje. W tym okresie błędy były popełnione w klimacie politycznym, na który tragedia węgierska niewątpliwie bardzo poważnie oddziałała.

W latach 1956-1957 zrodziło się wiele słusznych projektów zreformowania gospodarki. Pozostały one niezrealizowanymi pomysłami teoretyków. System zarządzania uległ jedynie niewielkim zmianom. Już po paru latach dał o sobie znać ponownie centralizm i biurokracja. Następowało ograniczenie demokratyzacji. Zwiększała się szczegółowa ingerencja partii we wszystkich dziedzinach życia społeczno-gospodarczego. Zamiast politycznego kierowania ponownie pojawiło się administrowanie. Szczególnie ujemne skutki miało to w polityce kulturalnej, narastały bowiem konflikty partii ze środowiskiem twórczym.

Zanikała stopniowa demokracja wewnątrzpartyjna. Decyzje były podejmowane przez wąskie grupy kierownicze. Wł. Gomułka skoncentrował w swym ręku podstawowe decyzje. Zmniejszała się rola instancji i terenowych organizacji partyjnych. Po IV Zjeździe PZPR, partia zogniskowała swój wysiłek na zagadnieniach ekonomicznych. Dały o sobie znać zaniedbania w pracy ideologicznej i wychowawczej.

Narastające , negatywne zjawiska budziły społeczne niezadowolenie. Pojawiła się w organizacjach partyjnych krytyka istniejącego stanu rzeczy. Krytyczne nastroje panowały w śród inteligencji i studentów. Z wydarzeń marcowych w 1968 roku, sygnalizujących i ujawniających sprzeczności i niezadowolenie nie wyciągnięto wniosków. Zbagatelizowano to , że były one symptomem narastającego w kraju kryzysu społeczno - gospodarczego. Zwiększono i zaostrzono - w ich wyniku - w polityce kulturalnej i naukowej sankcje i ograniczenia. Na ich tle za granicom prowadzono kampanię antypolską, której skutki, odczuwano przez wiele lat...

Wszystko to prowadziło do wydarzeń z grudnia 1970 r. Mieliśmy wówczas do czynienia z ostrym Protestem klasy robotniczej, z wydarzeniami na wybrzeżu . Znowu konflikt znaczony był ofiarami w Gdańsku , Gdyni, Szczecinie i Elblągu. I znowu usiłowano rozwiązać konflikt używając siły.
Źródeł konfliktu w grudniu 1970 roku w Polsce upatrywać należało by w :

- niedocenieniu przez władze partyjno - państwowe znaczenia warunków życia ludności i ich prawidłowego rozwiązywania w polityce społecznej . Traktowano je w oderwaniu od celów rozwoju gospodarczego, wbrew zresztą głoszonym publicznie poglądom;

- niedocenieniu, zaspokojenia potrzeb ludzkich , a zwłaszcza wzrostu konsumpcji , jako jednego z istotnych czynników dynamizujących rozwój gospodarczy i społeczny ;

- niepełnym docenieniu konieczności procesów integracyjnych - w najróżniejszych formach - pomiędzy państwami socjalistycznymi;

- braku koncepcji długofalowego rozwoju kraju , poszczególnych jego regionów. Hamowało to dążenie społeczeństwa do utożsamiania się z głoszonymi perspektywami rozwoju kraju. Szczególnie negatywnie wpływało to na poglądy, postawy i zachowanie młodzieży. Wśród młodego pokolenia rodziło się przekonanie o niemożności rozwiązywania najbardziej nabrzmiałych problemów społecznych takich jak : problemu mieszkaniowego , wdrażania osiągnięć postępu technicznego;

- niedocenianiu konieczności rzeczywistego rozwijania demokracji we wszystkich sferach życia społeczeństwa :

- doprowadzenie do umocnienia się interesów partykularnych w polityce i kierowaniu gospodarka narodowa;

- zmienności poczynań w polityce gospodarczej , zwłaszcza w rolnej . Przyniosło to nieodwracalne szkody gospodarcze a także wywarło trwałe skutki w świadomości społecznej rolników i całego społeczeństwa;

- niedocenianiu systematycznej celowej pracy wychowawczej i ideologicznej w społeczeństwie , a zwłaszcza z dziećmi i młodzieżą;

- braku konsekwencji przeprowadzania zmian w systemie funkcjonowania gospodarki . Nie prowadziło to w gruncie rzeczy do jej usprawnienia . Społeczeństwo odbierało to jako niechęć władzy do strukturalnej reformy gospodarczej, która uwzględniała by i wykorzystywała wyższy poziom kwalifikacji społeczeństwa, światowy postęp techniczny oraz narodowe zasoby surowcowe;

- dążenie do szczegółowego , prawnego regulowania wszystkich dziedzin życia społecznego. Prowadziło do obniżenia kultury prawnej społeczeństwa oraz autorytetu władzy państwowej.

W końcu lat sześćdziesiątych wystąpiły sprzeczności między materialnymi siłami wytwórczymi a istniejącymi stosunkami produkcji. Konserwatyzm stosunków produkcji i nadbudowy politycznej podtrzymywany był przez grupy społeczne, których pozycję społeczną i gospodarczą sankcjonował aktualny układ stosunków. Źródła ówczesnej sprzeczności i konfliktów w niewłaściwym podziale dochodu narodowego. Objawił się on obowiązującej polityce płac i cen , dostępności do dóbr materialnych czy usług niematerialnych . Sytuacje konfliktowe rodziły w latach sześćdziesiątych występujące dysproporcje płac między poszczególnymi dziedzinami gospodarki narodowej , osobami o podobnych zawodach i specjalnościach w różnych dziedzinach gospodarki narodowej.

Nasiliły się w latach sześćdziesiątych sprzeczności interesów w miejscu pracy :miedzy różnymi grupami pracowniczymi, między załogą a dyrekcją , w samorządzie robotniczym , między organizacjami społecznymi działającymi w danej instytucji. Wynikały one m.in. z dużych różnic w wynagrodzeniu pracowników, dostępie do świadczeń socjalnych , przydziale mieszkań, a także z niskiej kultury pracy , złych warunków bezpieczeństwa i higieny pracy , nieuporządkowania stosunków międzyludzkich.

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych narastały nieprawidłowości w sprawowaniu kierowniczej roli przez PZPR, objawiające się m.in. w zastąpieniu przez nią organów administracji państwowej . Nasilały się również sprzeczności i konflikty w stosunkach między władza a obywatelami. Były one szczególnie niebezpieczne politycznie , gdyż przybierały szeroką skalę. Konserwatyzm działaczy i teoretyków partii, powodował iż nie omawiano i nie rozwiązywano narastających problemów sprzeczności. Nie zawsze w pełni uświadamiano sobie objawy powstających konfliktów. W końcu lat sześćdziesiątych świadomość i wiedza o konfliktach społecznych występowała najczęściej w trzech postaciach:

- przekonania kierownictwa politycznego partii i państwa o bezkonfliktowym charakterze socjalistycznych stosunków społecznych ;

- Wiary, że konflikty mają charakter reliktowy , że będą zanikały w miarę umacniania socjalizmu ;

- uznawania i głoszenia konfliktów rzekomych w miejsce rzeczywistych np. konfliktu między grupami społecznymi jako konfliktu między narodowościami. Jedna z ważniejszych kwestii badawczych jest pytanie - dlaczego do wybuchu robotniczego protestu w 1970 roku doszło właśnie na Wybrzeżu Gdańskim? Ogólnopolskie źródła i przyczyny występowały w również w województwie gdańskim. Natężenie , spiętrzenie sprzeczności było jednak silniejsze niż w kraju.

Złożyło sie na to:

- brak perspektyw dla gospodarki morskiej , odgrywającej szczególną rolę w regionie gdańskim. W końcowym okresie lat sześćdziesiątych nastąpiło zahamowanie jej rozwoju. Zrodziła się tym samym różnica interesów i dążeń między społeczeństwem Wybrzeża , a władzą centralną;

- szybszy niż w kraju przyrost zatrudnienia , przy stałym deficycie siły roboczej w aglomeracji gdańskiej , powodujący - w związku z nienadążaniem infrastruktury społecznej - pogorszenie warunków życia w regionie. Znaczna część zatrudnionych , szczególnie robotników żyła z dnia na dzień, nie mając ustabilizowanej sytuacji życiowej;

- wyższy niż w kraju poziom wykształcenia pracowników gospodarki uspołecznionej , całej ludności oraz aspiracji młodego pokolenia . Młodzi robotnicy z reguły mieli ukończone zasadnicze szkoły zawodowe , niejednokrotnie wykształcenie średnie. Aspiracje społeczne i stopień uświadomienia potrzeb był wysoki, silniejsze było też dążenie do współuczestnictwa w kierowaniu zakładami pracy;

- częste kontakty mieszkańców z innymi państwami, wynikające z nadmorskiego położenia regionu, wpływały na odmienne kształtowanie potrzeb i aspiracji życiowych , rozbudziły indywidualna konsumpcję ;

- znacznie silniejsze niż w kraju rozbieżności między urzeczywistnieniem zadań ekonomicznych i społecznych. W województwie gdańskim w tym czasie systematycznie przekraczano zadania produkcyjne, natomiast nie realizowano w pełni celów i zadań społecznych. Zrodziło to sprzeczności w zaspokojeniu potrzeb;

- stopniowe ograniczenie nakładów inwestycyjnych w drugiej połowie lat sześćdziesiątych na rozwój gospodarki morskiej, w tym w przemyśle okrętowym, portach , rybołówstwie. Nie dawało to możliwości dokonania modernizacji odpowiadającej istotnym potrzebom i tendencjom światowym;

-zbyt wolna i niewielka modernizacja polskiej floty handlowej. Nie zaspokajała wymagań polskiej floty , która nie mogła sprostać potrzebom handlu zagranicznego. Wpływało to na nikły wzrost płac w gospodarce morskiej, szczególnie we flocie morskiej i portach;

- opóźnienie w rozwoju przemysłu spożywczego, utrudniające przetwarzanie produktów rolnych z regionu;

- znaczne zaniedbania w zaspokojeniu potrzeb pracowniczych przez zakłady pracy. Nie wykorzystywano walorów krajobrazowych województwa dla celów wypoczynku i rekreacji ;

- wykonywanie i przekraczanie zadań produkcyjnych przez wzrost zatrudnienia , przy małym wzroście wydajności pracy. Inwestycje w regionie były, zwłaszcza w gospodarce morskiej niedostateczne w stosunku do potrzeb.

W miastach portowych Wybrzeża było wszystkiego więcej niż w kraju. Tutaj : napływało z głębi kraju najwięcej młodych aktywnych ludzi, występowało największe nasilenie kontaktów ze światem i wreszcie nastąpiła w stoczniach i portach koncentracja klasy robotniczej. Tutaj było tez najwięcej rozbudzonych i niezaspokojonych aspiracji życiowych , ale największe opóźnienia i dysproporcje w budownictwie mieszkaniowym i infrastrukturze społecznej. W miastach portowych Wybrzeża było wszystkiego więcej, zarówno w sensie pozytywnym jak i negatywnym .Było więcej młodości , zapału, aspiracji, kontaktów międzynarodowym , świadomości klasowej, marginesu społecznego , nierozwiązanych spraw bytowych, rozwarcia między głoszonymi hasłami a praktyka życia. Tutaj też frustracje i niezadowolenia dużych zbiorowości doprowadziły do ostrego konfliktu w grudniu 1970 roku.

Na historię budowy socjalizmu w Polsce nie można patrzeć jednostronnie, jako na pasmo błędów i kryzysów, czy odwrotnie tylko i jedynie osiągnięć...Jest to wielce złożony proces poszukiwań i rozwiązań społeczno - politycznych, właściwych dla naszego kraju . Po każdym z kryzysów występowały pozytywne zmiany w systemie politycznym , niestety nie zawsze doprowadzone konsekwentnie do końca . Nie można podważać bezspornego dorobku całego narodu , ale zarazem bezkrytycznie odnieść się do procesów i zjawisk Szkodliwych , które utrudniały przemiany w Polsce. Zapobieganiu narastania sprzeczności oraz powstania konfliktów w przyszłości służyć powinna coraz wszechstronniejszych, dogłębna wiedza o polskich narodowych dziejach.

Przypisy
1.Wiatr J.J., Dialektyka konfliktów społecznych (w:)Przyczynek do zagadnienia rozwoju społecznego w formacji socjalistycznej. Rozdział VI , Warszawa 1979. S.196-243.
2.Podoski K.,Zmiany w polityce społecznej a zapobieganie kryzysom politycznym w Polsce ,. Studia Nauk Politycznych 6/81, s. 97 - 117.
3. Tenże , op. Cit., s .197.
4. Tenże , przypis 11 w pracy : Przyczynek....,

www.000webhost.com